Ở đáy rãnh Mariana, cột nước phía trên đè xuống với áp suất khoảng 1.086 bar, tức gấp chừng 1.072 lần áp suất khí quyển ở mặt biển. Quy ra cảm giác đời thường, mỗi ô vuông nhỏ cỡ con tem phải gánh một khối nặng như chiếc xe tải nhỏ. Vậy mà ở độ sâu hơn 8.000 mét, người ta vẫn quay được những con cá hồng nhạt bơi lững lờ, không hề bị bẹp.
Bài này giải thích áp suất đáy rãnh Mariana lớn tới đâu, vì sao nó bóp nát tàu ngầm và lá phổi người, còn cá thì vẫn sống, và đâu là giới hạn cuối cùng mà ngay cả cá cũng không vượt qua được.
Áp suất ở đáy rãnh Mariana lớn tới mức nào?
Rãnh Mariana nằm ở tây Thái Bình Dương, cách quần đảo Mariana khoảng 200 km về phía đông. Điểm sâu nhất của nó là một thung lũng hẹp tên Challenger Deep. Một nghiên cứu năm 2021 đo được độ sâu khoảng 10.935 mét, sai số chừng 6 mét.
Để dễ hình dung: nếu nhấc cả đỉnh Everest đặt xuống đây, chóp núi vẫn còn cách mặt nước hơn 2 km.

Áp suất dưới nước tăng đều theo độ sâu: cứ xuống khoảng 10 mét, nước biển lại cộng thêm chừng 1 bar, bằng nguyên một bầu khí quyển. Ở mặt biển bạn chịu 1 bar. Ở 100 mét là khoảng 11 bar. Còn ở gần 11 km, con số lên tới hơn một nghìn bar.
Wikipedia dẫn con số 1.086 bar ở đáy rãnh, tương đương khoảng 15.750 psi. Theo cách nói của người Mỹ, đó là gần 8 tấn đè lên mỗi inch vuông.
Vì sao áp suất đó bóp nát tàu và phổi người?
Áp suất không tự nó "giết" mọi thứ. Thứ bị phá hủy là những vật có khoang khí bên trong. Không khí nén được, còn nước thì gần như không.
Khi một vật rỗng chứa khí bị dìm xuống sâu, nước bên ngoài ép vào mà không có gì bên trong đẩy ra tương xứng. Kết quả là vật đó móp, nứt hoặc nổ vào trong. Các nhà nghiên cứu hay làm một thí nghiệm vui: buộc cốc xốp ra ngoài tàu lặn. Lúc kéo lên, cốc teo lại chỉ còn cỡ cái chén, vì khí trong bọt xốp đã bị ép hết.
Cơ thể người cũng có nhiều khoang khí như vậy: phổi, xoang, tai giữa, ruột. Ở độ sâu vài chục mét, thợ lặn đã phải cân bằng áp suất tai. Xuống sâu hơn nữa mà không có lớp vỏ bảo vệ, lồng ngực sẽ không chịu nổi.
Vì thế mọi tàu lặn xuống Challenger Deep đều dùng một khoang cầu bằng thép hoặc titan dày, giữ bên trong ở áp suất bình thường. Năm 1960, khoang cầu của tàu Trieste dày khoảng 12,7 cm.
Vì sao cá ở rãnh Mariana không bị ép nát?
Câu trả lời ngắn: cá dưới đó gần như không có khoang khí để bị ép. Cơ thể chúng chủ yếu là nước và mô mềm. Áp suất bên trong cân bằng với bên ngoài, nên không có lực nào bóp chúng lại.
Nhiều loài cá nước nông có bong bóng bơi, một túi khí giúp nổi chìm. Cá sống ở vùng siêu sâu thì không có túi khí này. Xương của chúng mềm, cơ thể nhão như thạch, rất khác hình ảnh "con cá chắc nịch" ta hay thấy.

Nhưng còn một vấn đề khó hơn. Áp suất cực lớn làm méo các phân tử protein trong tế bào, khiến chúng không gấp đúng hình và mất chức năng. Đây mới là thứ thật sự giới hạn sự sống ở độ sâu.
Giải pháp của cá là một chất có tên TMAO (trimethylamine N-oxide). Nó giúp ổn định protein, chống lại tác động làm biến tính của áp suất. Nồng độ TMAO trong cơ thể cá tăng dần theo độ sâu nơi chúng sống. Đây cũng chính là chất phân hủy thành mùi tanh đặc trưng của cá biển để lâu.
| Đối tượng | Có khoang khí lớn? | Điều xảy ra ở đáy rãnh |
|---|---|---|
| Cốc xốp | Có (bọt khí) | Teo nhỏ còn cỡ cái chén |
| Phổi người không bảo vệ | Có | Bị ép xẹp, không thể sống sót |
| Tàu lặn khoang cầu thép | Có, nhưng vỏ chịu lực | An toàn nếu vỏ đủ dày |
| Cá ốc Mariana | Không | Sống được tới khoảng 8.000 m |
| Giáp xác amphipod | Không | Sống được cả ở gần 11.000 m |
Có giới hạn nào mà cá cũng không vượt qua được không?
Có. Cá sâu nhất từng được ghi nhận là cá ốc Mariana, ở độ sâu khoảng 8.076 mét. Theo các nghiên cứu, khoảng 8.000–8.500 mét có vẻ là giới hạn lý thuyết cho cá. Muốn xuống sâu hơn, chúng phải tích quá nhiều TMAO, đến mức cơ thể mặn hơn nước biển xung quanh và rối loạn cân bằng nước.

Dưới mức đó vẫn còn sự sống. Robot lặn Kaiko của Nhật từng lấy mẫu trầm tích ở khoảng 10.900 mét và tìm thấy rất nhiều sinh vật đơn bào vỏ mềm. Ở vùng này còn có giáp xác amphipod khổng lồ, hải sâm, giun nhiều tơ và hải quỳ.
Các nhà khoa học gọi vùng sâu hơn 6.000 mét là vùng hadal. Đây là hệ sinh thái ít được khám phá nhất trên Trái Đất: không ánh sáng, lạnh, ít thức ăn và áp suất cực cao.

Con người đã xuống đáy rãnh bằng cách nào?
Năm 1960, Jacques Piccard và Don Walsh ngồi trong tàu Trieste xuống tới đáy Challenger Deep. Hai người ở dưới đó khoảng 20 phút. Phải 52 năm sau mới có người thứ ba: đạo diễn James Cameron lặn một mình năm 2012. Từ năm 2019, nhà thám hiểm Victor Vescovo cùng tàu Limiting Factor đã đưa thêm nhiều người xuống.
Rãnh sâu như vậy hình thành vì mảng Thái Bình Dương chui xuống dưới mảng Mariana, một quá trình kéo dài hàng triệu năm mà bạn có thể đọc thêm trong bài lịch sử Trái Đất 4,5 tỷ năm. Còn nếu muốn đổi các con số độ sâu, áp suất trong bài sang feet, psi hay atm, hãy dùng công cụ đổi đơn vị.
Điểm chung của mọi chuyến lặn là con người không bao giờ trực tiếp "chịu" áp suất đó. Chúng ta mang theo một bong bóng áp suất bình thường, bọc bằng kim loại dày. Cá thì khác: chúng thích nghi để cơ thể không cần bong bóng nào cả.
Câu hỏi thường gặp
Áp suất ở đáy rãnh Mariana là bao nhiêu?
Khoảng 1.086 bar, tức gấp chừng 1.072 lần áp suất khí quyển ở mặt biển, tương đương khoảng 15.750 psi.
Người có thể lặn tự do xuống rãnh Mariana không?
Không. Kỷ lục lặn có bình khí của con người chỉ vài trăm mét. Xuống đáy rãnh bắt buộc phải ngồi trong khoang cầu chịu áp lực.
Sao camera và robot chịu được áp suất ở đáy rãnh?
Thiết bị được đặt trong vỏ kim loại hoặc kính dày, hoặc đổ đầy dầu và chất lỏng không nén để không còn khoang khí bị ép.
Cá ở rãnh Mariana có bị nổ khi kéo lên mặt nước không?
Chúng không nổ vì không có túi khí, nhưng cơ thể mềm và protein thích nghi với áp suất cao nên thường bị tổn thương, mềm rũ khi lên mặt nước.
Kết luận
Áp suất ở đáy rãnh Mariana đủ để bóp nát mọi vật rỗng chứa khí, từ cốc xốp tới lá phổi người. Cá sống được ở đó không phải vì chúng "cứng" hơn, mà vì chúng không có gì để bị ép, cộng thêm phân tử TMAO giữ cho protein khỏi méo. Ngay cả vậy, quá khoảng 8.200 mét thì cá cũng chịu thua, nhường đáy rãnh cho giáp xác và những sinh vật đơn bào nhỏ bé.
Nguồn tham khảo
- Mariana Trench — Wikipedia
- Challenger Deep — Wikipedia
- Pseudoliparis swirei — Wikipedia
- Trimethylamine N-oxide — Wikipedia
- Hadal zone — Wikipedia
- Ảnh bìa: Stalked Anenome on Challenger Deep Dive Dr Dawn Wright and Pilot Victor Vescovo 071222.jpg — commons.wikimedia.org (Vlvescovo · CC0)
