Kiến thức Công nghệ

CAPTCHA Hoạt Động Thế Nào? Vì Sao AI Giỏi Vẫn Bắt Bạn Chọn Đèn Đỏ?

CAPTCHA Hoạt Động Thế Nào? Vì Sao AI Giỏi Vẫn Bắt Bạn Chọn Đèn Đỏ?

Bạn đã bao giờ bực mình vì phải chọn hết các ô có đèn giao thông, trong khi cả thế giới đều nói AI đã rất thông minh chưa? CAPTCHA là bài kiểm tra tự động phân biệt người và bot, và ngày nay nó không chỉ nhìn vào câu trả lời mà còn dựa vào các tín hiệu về hành vi của bạn trên trang. Điều thú vị là trong nhiều năm, bài kiểm tra đó còn âm thầm dùng công sức của bạn để làm việc khác.

Bài này kể lại CAPTCHA ra đời thế nào, tại sao bạn đã từng giúp số hóa sách mà không biết, và vì sao nó vẫn tồn tại khi AI đã giải được.

CAPTCHA là gì và ra đời để làm gì?

CAPTCHA là viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart", một phép thử Turing công khai, tự động, để phân biệt máy tính và con người. Thuật ngữ này được Luis von Ahn, Manuel Blum, Nicholas Hopper và John Langford đặt ra vào năm 2003.

Luis von Ahn thuyết trình tại Wikimania năm 2015
Luis von Ahn, một trong những người đặt ra thuật ngữ CAPTCHA, tại hội nghị Wikimania 2015 — Nguồn: commons.wikimedia.org (Jarek Tuszyński · CC BY 4.0)

Vì bài kiểm tra do máy tính thực hiện thay vì con người, CAPTCHA đôi khi được gọi là "phép thử Turing ngược". Mục đích của nó là ngăn bot sử dụng dịch vụ dành cho con người, hạn chế các cuộc tấn công làm quá tải, tránh làm sai lệch số liệu thống kê, và chặn việc nhập thông tin giả hàng loạt.

Những CAPTCHA đời đầu

Dạng quen thuộc nhất là những chữ cái méo mó. Con người đọc được vì não bộ rất giỏi nhận diện mẫu, trong khi các chương trình đọc chữ thời đó còn gặp khó khăn. AltaVista cũng từng áp dụng một cơ chế CAPTCHA sớm để chặn việc đăng ký tài khoản giả mạo.

Sơ đồ quy trình kiểm tra CAPTCHA của người dùng với máy chủ reCAPTCHA
Quy trình cơ bản: người dùng làm bài kiểm tra, máy chủ đánh giá và trả về kết quả — Nguồn: commons.wikimedia.org (Oyuzh · CC BY-SA 4.0)

Bạn đã giúp số hóa sách như thế nào?

Đây là một trong những phần thú vị nhất. Von Ahn nhận ra hệ thống mình tạo ra đã vô tình lãng phí hàng triệu giờ não bộ của loài người, từng khoảng mười giây một. Thế là reCAPTCHA ra đời tại Đại học Carnegie Mellon với một ý tưởng thông minh: dùng công sức đó để đọc giúp những từ mà máy quét không đọc được.

Khi đó, bạn thấy hai từ. Một từ hệ thống đã biết để kiểm tra bạn có phải người không, còn từ kia là từ khó đọc lấy từ sách scan. Hệ thống đã giúp số hóa lưu trữ của tờ The New York Times và sau đó được dùng cho Google Books. Google mua lại reCAPTCHA vào tháng 9/2009. Đến năm 2010, hệ thống được cho là hiển thị hơn 100 triệu CAPTCHA mỗi ngày.

Giai đoạnCAPTCHA kiểm tra điều gìCông sức của bạn được dùng vào
Đầu những năm 2000Đọc chữ méo móChủ yếu để chặn bot
Từ reCAPTCHA đời đầuĐọc chữ trong sách scanSố hóa báo và sách
Từ 2012Thêm ảnh từ Google Street ViewTheo Wikipedia, phục vụ nhận dạng ảnh
Hiện nayHành vi và tín hiệu trên trangĐánh giá rủi ro

Vì sao AI giỏi vậy mà vẫn cần CAPTCHA?

Thực tế là máy đã giải được rất nhiều dạng bài kiểm tra. Năm 2023, người ta phát hiện chatbot GPT-4 của OpenAI có khả năng giải CAPTCHA. Vì thế, bản thân bài toán hình ảnh không còn là bức tường vững chắc.

Ý tưởng giao diện CAPTCHA dạng ảnh toàn cảnh gồm nhiều bước
Các dạng CAPTCHA ngày càng được thiết kế dựa trên hình ảnh và thao tác của người dùng — Nguồn: commons.wikimedia.org (Pau Giner · CC BY-SA 3.0)

Nhưng CAPTCHA vẫn có giá trị vì nó không chỉ là bài toán. Nó làm tăng chi phí của kẻ tấn công: mỗi hành động của bot trở nên chậm hơn và tốn kém hơn. Các dịch vụ còn thu thập thông tin như dấu vân tay trình duyệt để đánh giá ai là bot. Đó là lý do đôi khi bạn chỉ cần bấm một ô là xong.

Ai đang chịu chi phí của CAPTCHA?

Tiện cho website không có nghĩa là công bằng cho người dùng. Theo một nghiên cứu năm 2023 được Wikipedia dẫn lại, tổng chi phí thời gian người dùng phải bỏ ra để giải CAPTCHA tương đương khoảng 6,1 tỉ USD tiền công. CAPTCHA cũng bị phê bình về khả năng tiếp cận, với những người khiếm thị hoặc khó đọc, và về việc thu thập dữ liệu người dùng. Ngoài ra, Google thu phí khi website dùng quá một triệu truy vấn reCAPTCHA mỗi tháng.

Trang cảnh báo lưu lượng bất thường yêu cầu giải reCAPTCHA
Thông báo "lưu lượng bất thường" quen thuộc khi hệ thống nghi ngờ bạn là bot — Nguồn: commons.wikimedia.org (ReCAPTCHA · Public domain)

Có giả thuyết rằng dữ liệu từ những bài chọn ảnh giúp huấn luyện các hệ thống AI như xe tự lái. Một người đại diện đã phủ nhận điều đó, và nói dữ liệu chỉ được dùng để cải thiện Google Maps. Vì vậy, đây là điều bạn nên xem là chưa được xác nhận.

Nếu bị CAPTCHA làm phiền liên tục thì làm sao?

Một vài nguyên nhân phổ biến và cách xử lý:

  • Đang dùng VPN hoặc mạng công cộng: nhiều người dùng chung địa chỉ IP dễ bị coi là đáng ngờ. Bạn có thể xem IP của mình bằng công cụ kiểm tra IP.
  • Tiện ích chặn quảng cáo hoặc chống theo dõi: thử tắt tạm trên trang đó.
  • Thao tác quá nhanh và lặp lại: hãy dừng một chút rồi làm lại.
  • Trình duyệt quá cũ: cập nhật phiên bản mới.

Để bảo vệ tài khoản tốt hơn so với việc chỉ dựa vào CAPTCHA, hãy đọc thêm về passkey và đăng nhập không mật khẩu.

CAPTCHA tốt nên được hiểu như thế nào?

Theo bài viết của von Ahn, Blum và Langford, mọi chương trình vượt qua được CAPTCHA đều có thể được dùng để giải một bài toán AI khó chưa có lời giải. Vì vậy, khi máy bắt đầu giải được CAPTCHA, đó vừa là thất bại của bài kiểm tra vừa là bước tiến của trí tuệ nhân tạo. Đây là kiểu cuộc đua mà bên nào thắng thì khoa học cũng thu được điều gì đó.

Câu hỏi thường gặp

CAPTCHA có theo dõi tôi không?

Một số dịch vụ thu thập tín hiệu từ trình duyệt để đánh giá bot, nên có những lo ngại về quyền riêng tư.

Tại sao tôi làm đúng mà vẫn phải làm lại?

Hệ thống có thể đang nghi ngờ tín hiệu từ trình duyệt hoặc địa chỉ IP của bạn, không chỉ dựa vào câu trả lời.

AI có giải được CAPTCHA không?

Có. Một số mô hình AI đã có thể giải được CAPTCHA, ví dụ GPT-4 vào năm 2023.

Kết luận

CAPTCHA bắt đầu như một cái khóa đơn giản, rồi trở thành dự án số hóa sách, và giờ là một phần của hệ thống đánh giá rủi ro. Mỗi lần chọn đèn giao thông, hãy nhớ bạn đang tham gia một cuộc chạy đua dài giữa người tạo bot và người chặn bot, và cuộc đua đó chưa có hồi kết.

Nguồn tham khảo

Thẻ bài viết: #captcha hoạt động thế nào#captcha hoat dong the nao#recaptcha#luis von ahn#bot#chọn đèn giao thông
◄ QUAY LẠI TẤT CẢ BÀI VIẾT