Một con kiến thợ bỗng bỏ đường đi của đàn, leo lên một cây non, cắn chặt vào gân lá rồi chết ở đó. Vài ngày sau, một cái cuống nấm mọc ra từ sau đầu nó, rắc bào tử xuống những con kiến bên dưới. Đây không phải phim kinh dị mà là chuyện có thật của nấm zombie Ophiocordyceps. Toàn bộ quá trình từ lúc nhiễm tới lúc chết chỉ mất khoảng 4 đến 10 ngày.
Bài này giải thích nấm zombie điều khiển kiến bằng cách nào, vì sao kiến chết đúng chỗ và đúng giờ, đàn kiến chống lại ra sao, và câu hỏi nhiều người thắc mắc sau phim The Last of Us: nấm này có lây sang người không?
Nấm zombie là gì?
"Nấm zombie" là cách gọi phổ biến của Ophiocordyceps unilateralis, một loài nấm ký sinh trên kiến thợ mộc ở rừng nhiệt đới. Thực ra đây là cả một nhóm loài, mỗi loài thường chỉ nhiễm và điều khiển được một loài kiến nhất định.
Chúng thuộc họ hàng của Cordyceps, một chi nấm có hơn 400 loài, phần lớn ký sinh trên côn trùng.
Nấm zombie điều khiển kiến như thế nào?
Mọi chuyện bắt đầu khi một bào tử rơi lên lớp vỏ cứng của con kiến. Bào tử nảy mầm, xuyên qua vỏ và đi vào bên trong cơ thể. Ở đó nấm sinh sôi, các tế bào nấm trôi theo dịch cơ thể và nhân lên.
Các nghiên cứu soi mô kiến nhiễm bệnh cho thấy tế bào nấm bao quanh và len vào các thớ cơ khắp cơ thể, tạo thành một mạng lưới dày đặc. Điều kỳ lạ là não kiến gần như không bị tế bào nấm xâm chiếm. Nhiều nhà khoa học cho rằng nấm điều khiển cơ bắp và tiết ra các chất ảnh hưởng tới hành vi, thay vì "ngồi" trong não.
Kết quả là một chuỗi hành vi rất "có kế hoạch":
- Kiến bỏ tổ trên tán cây và đường kiếm ăn quen thuộc.
- Kiến leo lên một cây thấp gần mặt đất, tới độ cao khoảng 25 cm.
- Kiến cắn chặt vào gân chính ở mặt dưới chiếc lá, cú cắn mà giới nghiên cứu gọi là "cú cắn tử thần".
- Kiến chết, nấm tiếp tục phát triển, cuống nấm mọc ra từ sau đầu và phóng bào tử.
Vì sao kiến chết đúng chỗ và đúng giờ?
Chỗ con kiến bị dẫn tới không phải ngẫu nhiên. Ở độ cao thấp trong rừng nhiệt đới, nhiệt độ và độ ẩm rất phù hợp cho nấm mọc. Các nghiên cứu ở Thái Lan ghi nhận nơi kiến chết có độ ẩm khoảng 94–95% và nhiệt độ khoảng 20–30°C.
Mặt dưới chiếc lá che chắn cho nấm khỏi mưa và nắng gắt. Còn vị trí phía trên đường đi của đàn giúp bào tử rơi đúng xuống những con kiến khác. Người ta còn ghi nhận cú cắn thường xảy ra quanh giữa trưa.
| Giai đoạn | Thời gian ước tính | Điều xảy ra |
|---|---|---|
| Bào tử bám và xâm nhập | Vài giờ đến một ngày | Bào tử nảy mầm, xuyên qua vỏ kiến |
| Nấm sinh sôi trong cơ thể | Vài ngày | Tế bào nấm lan ra, quấn quanh thớ cơ |
| Kiến bỏ tổ, leo và cắn lá | Khoảng ngày 4–10 | Kiến bị dẫn tới chỗ ẩm, cắn chặt gân lá |
| Kiến chết, cuống nấm mọc | Sau khi chết vài ngày | Cuống nấm mọc từ đầu, phóng bào tử |
Các nhà khoa học còn tìm thấy những "nghĩa địa kiến" trong rừng: những khoảnh nhỏ dưới tán cây nơi rất nhiều xác kiến nhiễm nấm treo trên lá. Đó chính là những vùng có vi khí hậu lý tưởng cho nấm. Bào tử rơi xuống từ các xác kiến này tiếp tục bắt những con kiến đi ngang qua, khiến nghĩa địa có thể tồn tại nhiều năm ở cùng một chỗ.
Để nghiên cứu, các nhóm khoa học nuôi kiến nhiễm nấm trong phòng thí nghiệm, quay phim từng giờ và giải phẫu mô kiến ở các giai đoạn khác nhau. Nhờ đó họ mới biết nấm quấn quanh cơ chứ không chiếm não, và cú cắn tử thần diễn ra theo nhịp ngày đêm khá đều đặn.
Đàn kiến chống lại nấm zombie ra sao?
Đàn kiến không hoàn toàn bất lực. Kiến thợ có thể nhận ra đồng đội bị nhiễm, chải chuốt cho nhau để gỡ bào tử và mang những con kiến bệnh ra xa tổ. Cả đàn hoạt động như một hệ miễn dịch tập thể.
Chính vì vậy nấm hiếm khi phát triển được ngay trong tổ. Chiến lược của nó là dụ con kiến ra ngoài trước khi chết.

Cuộc chạy đua này đã kéo dài rất lâu. Người ta tìm thấy dấu cắn y hệt trên một chiếc lá hóa thạch khoảng 48 triệu năm tuổi ở Đức, cho thấy nấm đã điều khiển kiến từ thời khủng long tuyệt chủng chưa lâu.

Nấm zombie có lây sang người không?
Câu trả lời ngắn: không. Ophiocordyceps chuyên biệt tới mức mỗi loài thường chỉ nhiễm được một loài kiến. Nó thích nghi với nhiệt độ cơ thể côn trùng, còn thân nhiệt khoảng 37°C của con người là môi trường quá nóng với hầu hết các loài nấm này.
Kịch bản trong The Last of Us là hư cấu. Thực tế, một số họ hàng của nó còn được con người dùng: nấm Cordyceps militaris được nuôi trồng làm thực phẩm, và các loài liên quan từng là nguồn để tìm ra thuốc, ví dụ cyclosporin dùng chống thải ghép.

Nếu bạn tò mò về những kẻ thao túng khác trong tự nhiên, hãy đọc bài Toxoplasma, ký sinh trùng khiến chuột hết sợ mèo. Còn muốn tính thử một đàn kiến sẽ mất bao nhiêu con nếu mỗi ngày vài cá thể bị nhiễm, bạn có thể dùng máy tính.
Câu hỏi thường gặp
Nấm zombie có ở Việt Nam không?
Các loài nấm thuộc nhóm Ophiocordyceps và Cordyceps ký sinh côn trùng có mặt ở nhiều rừng nhiệt đới châu Á, trong đó có Việt Nam. Từng loài cụ thể thì cần các nghiên cứu địa phương xác định.
Nấm zombie có điều khiển não kiến không?
Tế bào nấm chủ yếu xâm chiếm cơ bắp chứ gần như không vào não. Nấm được cho là điều khiển hành vi qua cơ bắp và các chất nó tiết ra.
Ăn nấm Cordyceps có bị biến thành zombie không?
Không. Nấm Cordyceps nuôi trồng làm thực phẩm không thể ký sinh và điều khiển con người.
Vì sao kiến cắn chặt lá cả khi đã chết?
Nấm làm cơ hàm của kiến co cứng ở trạng thái khép chặt, nên kiến vẫn treo trên lá sau khi chết, tạo chỗ đứng ổn định cho cuống nấm.
Kết luận
Nấm zombie là một trong những ví dụ ấn tượng nhất về ký sinh trùng điều khiển hành vi vật chủ: nó dẫn kiến tới đúng chỗ, đúng giờ để chết, rồi biến xác kiến thành bệ phóng bào tử. Nhưng sự chuyên biệt ấy cũng là lý do nó không thể lây sang người. Thế giới thật của nấm zombie đáng kinh ngạc chẳng kém phim, chỉ là nạn nhân nhỏ hơn rất nhiều.
Nguồn tham khảo
- Ophiocordyceps unilateralis — Wikipedia
- Behavior-altering parasite — Wikipedia
- Cordyceps — Wikipedia
- Ảnh bìa: Ophiocordyceps unilateralis.png — commons.wikimedia.org (David P. Hughes, Maj-Britt Pontoppidan · CC BY 2.5)
