Kiến thức Công nghệ

Say Nitơ Khi Lặn Là Gì, Vì Sao Mới 30 Mét Đã Nguy Hiểm?

Say Nitơ Khi Lặn Là Gì, Vì Sao Mới 30 Mét Đã Nguy Hiểm?

Một thợ lặn có kinh nghiệm, ở độ sâu 30 mét, bỗng thấy mọi thứ vui vẻ lạ thường. Anh ta muốn tháo ống thở ra để "mời" một con cá. Không phải do uống rượu, mà do say nitơ khi lặn, hiện tượng mà dân lặn gọi đùa là "hiệu ứng Martini". Nó thường bắt đầu rõ từ khoảng 30 mét và càng xuống sâu càng nặng.

Bài này giải thích say nitơ là gì, vì sao một loại khí vô hại trên cạn lại làm rối loạn não dưới nước, nó khác bệnh giảm áp và ngộ độc oxy ra sao, và thợ lặn phòng tránh bằng cách nào.

Say nitơ khi lặn là gì?

Say nitơ, tên khoa học là nitrogen narcosis, là sự thay đổi tạm thời về ý thức xảy ra khi lặn sâu và thở khí nén. Người bị say có thể thấy hưng phấn, chủ quan, phản xạ chậm, khó tính toán và ra quyết định sai.

Nó có thể xảy ra ở độ nông, nhưng thường không đáng kể khi chưa tới khoảng 30 mét. Xuống sâu hơn, mức suy giảm tinh thần tăng dần và có thể trở nên nguy hiểm.

Tin tốt là say nitơ hồi phục hoàn toàn chỉ sau vài phút khi thợ lặn lên chỗ nông hơn, và không để lại di chứng lâu dài. Nguy hiểm nằm ở chỗ người đang say thường không nhận ra mình say, và có thể làm điều dại dột ngay tại độ sâu.

Vì sao khí nitơ lại làm "say" dưới nước?

Không khí ta thở có khoảng 78% nitơ. Trên cạn, nitơ gần như không tác động gì tới não. Nhưng dưới nước, mọi thứ đổi khác vì áp suất.

Cứ xuống khoảng 10 mét, áp suất tăng thêm 1 bar. Ở 30 mét, thợ lặn thở khí ở áp suất khoảng 4 bar. Lượng nitơ hòa tan vào máu và mô thần kinh tăng tương ứng, và ở nồng độ cao, nitơ tác động lên não theo cách giống chất gây mê.

Thợ lặn ở vùng nước sâu xanh thẳm do NOAA ghi lại
Càng xuống sâu, áp suất càng lớn và khí thở hòa tan vào máu càng nhiều — Nguồn: commons.wikimedia.org (Operation Deep Scope 2005/ NOAA/OER. · Public domain)

Thực ra không chỉ nitơ. Hầu hết các loại khí thở được đều có tác dụng gây mê ở áp suất cao, kể cả oxy, chỉ khác nhau ở mức độ. Heli là ngoại lệ gần như không gây say, và đó là lý do thợ lặn sâu dùng heli.

Say nitơ khác bệnh giảm áp và ngộ độc oxy thế nào?

Ba hiện tượng này hay bị nhầm, nhưng xảy ra ở những thời điểm và cơ chế khác nhau.

Hiện tượngKhi nào xảy raNguyên nhânBiểu hiện chính
Say nitơKhi đang ở độ sâu, rõ từ khoảng 30 mNitơ áp suất cao tác động lên nãoHưng phấn, chủ quan, phán đoán kém
Ngộ độc oxyKhi thở oxy ở áp suất riêng phần quá caoOxy dư thừa gây tổn thương tế bàoCo giật, có thể bất tỉnh dưới nước
Bệnh giảm ápKhi lên quá nhanh, hoặc sau khi lênKhí hòa tan tạo bọt trong máu và môĐau khớp, tê, khó thở, nặng thì liệt

Ngộ độc oxy nghe có vẻ vô lý, vì oxy là thứ ta cần để sống. Nhưng khi áp suất riêng phần của oxy quá cao, nó gây tổn thương tế bào. Ngộ độc oxy ở hệ thần kinh trung ương có thể gây co giật đột ngột, cực kỳ nguy hiểm khi đang ở dưới nước. Hiện tượng này từng được gọi là hiệu ứng Paul Bert, theo tên nhà khoa học mô tả nó cuối thế kỷ 19.

Bệnh giảm áp xảy ra khi thợ lặn lên quá nhanh. Khí đã hòa tan vào mô ở áp suất cao không kịp thoát ra từ từ qua phổi, mà sủi thành bọt, giống như khi bật nắp chai nước ngọt. Bọt khí trong khớp, mạch máu và tủy sống gây đau và có thể gây liệt.

Buồng tăng áp điều trị bệnh giảm áp trên tàu NOAA
Buồng tăng áp dùng để điều trị bệnh giảm áp: thợ lặn được đưa trở lại áp suất cao rồi giảm áp từ từ — Nguồn: commons.wikimedia.org (NOAA Fisheries/Raymond Boland · Public domain)

Dấu hiệu nào cho thấy mình đang bị say nitơ?

Say nitơ khó nhận ra vì chính nó làm giảm khả năng tự đánh giá. Những dấu hiệu thường được mô tả gồm:

  • Hưng phấn, cười vô cớ hoặc thấy mọi thứ "dễ quá", coi nhẹ nguy hiểm.
  • Chậm suy nghĩ: đọc đồng hồ độ sâu, áp suất bình khí mà không hiểu con số nói gì.
  • Quên việc phải làm, như kiểm tra lượng khí còn lại hay tín hiệu của bạn lặn.
  • Tầm nhìn như thu hẹp lại, chỉ chú ý tới một thứ trước mặt.
  • Ở một số người, thay vì vui vẻ lại là lo âu, hoảng sợ vô cớ.

Mức độ còn bị đẩy lên bởi những yếu tố khác: nước lạnh, mệt mỏi, căng thẳng, uống rượu bia trước khi lặn và khí CO2 tích tụ do thở gấp. Vì vậy cùng một độ sâu, có hôm thợ lặn thấy bình thường, có hôm lại say rõ rệt.

Thợ lặn phòng tránh say nitơ bằng cách nào?

Cách đơn giản nhất là giới hạn độ sâu. Lặn giải trí với không khí thường giới hạn khoảng 30–40 mét, đúng vùng say nitơ bắt đầu rõ.

Khi cần lặn sâu hơn, thợ lặn kỹ thuật dùng hỗn hợp khí đặc biệt:

  1. Trimix: hỗn hợp oxy, nitơ và heli. Heli thay một phần nitơ, giảm say.
  2. Heliox: chỉ có oxy và heli, dùng trong lặn thương mại rất sâu.
  3. Giảm tỷ lệ oxy khi xuống sâu để tránh ngộ độc oxy, rồi đổi khí phù hợp ở từng chặng khi lên.

Bên cạnh đó là những nguyên tắc an toàn: lặn theo cặp, theo dõi đồng hồ độ sâu, lên chậm và dừng an toàn từng chặng. Khi thấy dấu hiệu chủ quan bất thường, cách chữa nhanh nhất là lên nông hơn vài mét.

Bình khí lặn biển xếp trên bờ chuẩn bị cho chuyến lặn
Bình khí nén là "lá phổi" của thợ lặn. Loại khí bên trong quyết định độ sâu an toàn — Nguồn: commons.wikimedia.org (Vyacheslav Argenberg · CC BY 4.0)

Muốn hiểu vì sao lặn sâu hơn nữa thì con người buộc phải ngồi trong tàu thép, hãy đọc bài áp suất ở đáy rãnh Mariana. Nếu bạn quen đọc độ sâu bằng feet trên đồng hồ lặn nước ngoài, có thể đổi nhanh bằng công cụ đổi đơn vị.

Câu hỏi thường gặp

Say nitơ bắt đầu ở độ sâu bao nhiêu?

Thường không đáng kể khi chưa tới khoảng 30 mét. Từ đó trở xuống, mức độ tăng dần theo độ sâu và khác nhau tùy người.

Say nitơ có để lại di chứng không?

Không. Nó hồi phục hoàn toàn trong vài phút khi lên chỗ nông hơn. Nguy hiểm là những quyết định sai trong lúc đang say.

Vì sao thợ lặn sâu dùng heli?

Vì heli gần như không gây say ở áp suất cao như nitơ, nên thay một phần nitơ bằng heli giúp thợ lặn tỉnh táo hơn khi xuống sâu.

Lặn tự do nín thở có bị say nitơ không?

Có thể, ở các kỷ lục lặn tự do rất sâu, vận động viên cũng báo cáo cảm giác giống say nitơ, dù họ chỉ mang theo một hơi thở.

Kết luận

Say nitơ cho thấy một điều thú vị: khí ta hít thở mỗi ngày có thể biến thành "chất gây mê" khi bị nén dưới áp suất cao. Từ khoảng 30 mét, nó làm thợ lặn chủ quan và phán đoán sai, sâu hơn nữa thì oxy cũng có thể thành độc. Hiểu ba mối nguy say nitơ, ngộ độc oxy và bệnh giảm áp là nền tảng để lặn an toàn. Bài viết mang tính kiến thức, không thay cho khóa học lặn có chứng chỉ.

Nguồn tham khảo

Thẻ bài viết: #say nitơ khi lặn#say nito khi lan#hiệu ứng martini#ngộ độc oxy#bệnh giảm áp#lặn biển an toàn
◄ QUAY LẠI TẤT CẢ BÀI VIẾT